Taraszkiewicz Bronisław (Branisłaŭ), krypt. i pseud.: A. N-ka, Adam Nauka, „Taras na Parnasie”, E. Taras, Ja Taras, Taras Jazycznik, Taras Nawina, Taras N., Pljuch, P-c, Białorusin (1892–1938), działacz białoruski, językoznawca, publicysta, tłumacz, poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.
Ur. 20 I w zaścianku Maciuliszki (pow. wileński) w rodzinie rzymskokatolickiej, był synem Adama, włościanina, i Heleny z domu Czerniawskiej, pochodzącej ze zubożałej szlachty. Miał brata Józefa i siostrę Teklę.
T. wychowywał się w rodzinnym zaścianku matki Czarnuliszki (pow. wileński), gdzie przyswoił sobie języki białoruski, polski i rosyjski. Po ukończeniu szkoły elementarnej w Ławaryszkach (pow. wileński) uczył się od r. 1906 w II Gimnazjum w Wilnie. Poznał tam m.in. Mieczysława Niedziałkowskiego, Ludwika Chomińskiego, Mieczysława Arciszewskiego i Sylwestra Wojewódzkiego, a w r. 1908 wstąpił do założonego przez Józefa Zmitrowicza koła konspiracyjnej organizacji Zjednoczenie Młodzieży Polskiej «Wyzwolenie». Od r. 1909 współpracował z białoruskimi działaczami skupionymi wokół wydawanego w Wilnie pisma „Nasza Niwa”, m.in. z Antonem Łuckiewiczem i Aleksandrem Własowem. Poznał w tym czasie Ludomira Michała Rogowskiego i Ferdynanda Ruszczyca. W r. 1911 zdał maturę z wyróżnieniem i wyjechał do Petersburga, gdzie na Wydz. Historyczno-Filologicznym tamtejszego uniwersytetu studiował językoznawstwo; słuchał wykładów m.in. Jana Baudouin de Courteney’a, Jefima Karskiego i Aleksieja Szachmatowa. Wstąpił do polskiej organizacji studenckiej «Odrodzenie» oraz zorganizował korporację studentów białoruskich i nielegalną białoruską kasę zapomogową. W r. 1912 został starostą Białoruskiego Koła Naukowo-Literackiego, a w r. 1913 członkiem Białoruskiej Socjalistycznej Hromady; zredagował wtedy pierwszy numer czasopisma „Sjabar”, który jednak został przez cenzurę skonfiskowany. Nadal współpracował z „Naszą Niwą”, a także napisał do wydanego przez studentów w Petersburgu białoruskiego czasopisma „Ranica”.
Po wybuchu w sierpniu 1914 pierwszej wojny światowej T. uniknął poboru i kontynuował studia; w r. 1916 otrzymał stopień kandydata nauk na podstawie napisanej pod kierunkiem Szachmatowa pracy na temat stylu i fonetyki „Latopisu Ławrientiewskiego”. Następnie w Katedrze Języka Rosyjskiego i Literatury uniw. w Piotrogrodzie został docentem prywatnym i prowadził lektoraty z greki i łaciny. Po zwycięstwie rewolucji lutowej uczestniczył od 7 IV 1917 w Zjeździe Białoruskich Organizacji i Partii w Mińsku. Wybrany na Zjeździe 9 IV t.r. do niepodległościowego Białoruskiego Komitetu Narodowego, wszedł do jego zarządu kierowanego przez Romana Skirmunta. Dn. 6 VI został członkiem tymczasowego Komitetu Wykonawczego Białoruskiej Socjalistycznej Hromady. Na III Zjeździe tej partii w Mińsku (14–15 X) utrzymał funkcję członka Komitetu Wykonawczego; wybrano go też do komisji agrarnej Hromady. Po przewrocie bolszewickim w listopadzie t.r. wszedł do powołanego 14 II 1918 Białoruskiego Komisariatu Narodowego przy Radzie Komisarzy Ludowych w Piotrogrodzie; w komisariacie kierował Wydz. Kultury i Oświaty. Przebywał w Mińsku w dniu proklamowania 25 III t.r. Białoruskiej Republiki Ludowej, jednak nie znalazł się w składzie Rady Republiki. T.r. rozpoczął z Łuckiewiczem, Jazepem Losikiem i Janem Stankiewiczem pracę nad ustaleniem ortografii i norm gramatycznych języka białoruskiego. Wobec rozpadu Hromady w kwietniu powołał z m.in. Łuckiewiczem Białoruską Partię Socjaldemokratyczną. W Inst. Pedagogicznym w Mińsku uczył od września języka białoruskiego. Opublikował wtedy podręcznik Bielaruskaja hramatyka dla škol (wyd. 1 w r. 1918 w alfabecie łacińskim, Vilnia, i cyrylicą: Vil’na, wyd. 6, Vil’na 1931). Zgodnie z ukształtowaną już tradycją, oparł w nim literacki język białoruski na dialektach z okolic Mińska i Mołodeczna oraz opracował ortografię (z czasem nazwaną na jego cześć taraszkiewicą), oddającą miękką wymowę białoruskich spółgłosek.
Po zajęciu 10 XII 1918 Mińska przez Armię Czerwoną został T. na krótko aresztowany. Uwolniony, wykładał tam nadal w Inst. Pedagogicznym, ale wobec wkroczenia 21 IV 1919 WP do Wilna, przedostał się do tego miasta. Odrzucił jednak propozycję Jerzego Osmołowskiego objęcia urzędu ds. białoruskich w Zarządzie Cywilnym Ziem Wschodnich, natomiast od 14 VI t.r. kierował Centralną Białoruską Radą Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny; współpracował z jej organem, wydawanym nieregularnie w czerwcu i lipcu w Grodnie, czasopismem „Rodny Kraj”. Dn. 28 VII wobec Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego złożył deklarację lojalności. W Warszawie wstąpił do Tow. Przyjaźni Polsko-Białoruskiej oraz do wolnomularskiej loży «Prawda». Współpracował z wileńskimi krajowcami, m.in. Tadeuszem Wróblewskim, Janem Piłsudskim i Witoldem Staniewiczem; zbliżył się także do zorganizowanego przez Włodzimierza Wakara klubu propagującego irredentę narodów podbitych przez Rosję, zrzeszającego m.in. Tadeusza Hołówkę i Stanisława Siedleckiego. W redagowanym przez Siedleckiego warszawskim tygodniku „Przymierze” ogłosił artykuł Białoruskie postulaty polityczne (1920 nr 5), w którym, nawiązując do idei wielonarodowościowej Rzpltej, proponował utworzenie niepodległej Białorusi sfederowanej z Polską. W kwietniu 1920 przeniósł się do Słucka i wykładał na kierowanych przez Stankiewicza do 1 VI t.r. kursach białorutenistycznych. Wobec rozpoczęcia w lipcu 1920 ofensywy Armii Czerwonej ewakuował się do Warszawy. Po proklamowaniu w październiku 1920 w Wilnie Litwy Środkowej objął tam kierownictwo Wydz. Białoruskiego w Dep. Oświaty Tymczasowej Komisji Rządzącej. Wraz ze Stankiewiczem założył na Wileńszczyźnie ponad 200 białoruskich instytucji oświatowych, m.in. szkoły powszechne, seminarium nauczycielskie w Borunach (pow. oszmiański) oraz gimnazjum z kursami nauczycielskimi w Radoszkowiczach (pow. wilejski). T.r. został członkiem i sekretarzem Białoruskiego Tow. Naukowego. W dn. 26–30 IX 1921 uczestniczył w Pradze w zjeździe zorganizowanym przez emigracyjny rząd Białoruskiej Republiki Ludowej Wacława Łastoŭskiego. Wkrótce potem odszedł z Dep. Oświaty Tymczasowej Komisji Rządzącej Litwy Środkowej i t.r. został nauczycielem (od poł. r. 1922 dyrektorem) Białoruskiego Gimnazjum w Wilnie; wykładał tam historię literatury białoruskiej. W gimnazjum w Radoszkowiczach założył 7 XII pierwsze koło Tow. Szkoły Białoruskiej i do r. 1924 był jego wiceprezesem i sekretarzem. Wszedł do Rady powołanego w r. 1921 w Wilnie Muz. im. Iwana Łuckiewicza. Poparł ogłoszony przez mniejszości narodowe bojkot wyborów 8 I 1922 do Sejmu Litwy Środkowej. W wileńskich czasopismach „Belaruski zvon”, „Naše budučae” i „Vol’ny scjah” publikował artykuły i recenzje, a także swój przekład na język białoruski pieśni I „Iliady” Homera („Belaruski zvon” 1922 nr 11).
Po włączeniu w kwietniu 1922 Litwy Środkowej do Polski T. w wyborach 5 XI t.r. do Sejmu RP zdobył mandat z listy państw. Bloku Mniejszości Narodowych. Odszedł wtedy z wileńskiego gimnazjum białoruskiego. W Sejmie kierował Klubem Białoruskim oraz działał w komisji oświatowej. W r. 1923 ukończył podręcznik składni języka białoruskiego (rkp. zaginął) oraz opracował projekt autonomii Białorusi, który jednak nie zyskał akceptacji polskich władz. Zamieszkał t.r. w Mołodecznie (pow. wilejski), a następnie ponownie w Radoszkowiczach; przeszedł wtedy do wileńskiej loży wolnomularskiej «Tomasz Zan», grupującej dawnych krajowców. Jako poseł akcentował lojalność wobec państwa polskiego, krytykował jednak politykę władz we wschodnich województwach kraju, m.in. brak gospodarczych i oświatowych uprawnień mniejszości białoruskiej. W lutym 1924 uczestniczył w powołaniu w Wilnie Tow. Polsko-Białoruskiego, za co został usunięty z funkcji przewodniczącego sejmowego Klubu Białoruskiego.
W rezultacie prowadzonej przez władze polityki poglądy T-a uległy radykalizacji; krytykował osadnictwo wojskowe we wschodnich województwach kraju oraz uchwaloną w lipcu 1924 ustawę o mniejszościach narodowych. Jesienią t.r. spotkał się kilkakrotnie w Wilnie z sekretarzem KC nielegalnej Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi, Łazarzem Aronsztamem. Od stycznia do maja 1925 redagował z Szymonem Rakiem-Michajłowskim i Antonem Prakapienią nieregularny organ sejmowego Klubu Białoruskiego „Belaruskaja dolja”. W czerwcu t.r. wystąpił z Klubu Białoruskiego i powołał, m.in. z Rakiem-Michajłowskim i Pawłem Wołoszynem, klub Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady. Redagował jej organ, wydawane trzy razy w tygodniu od listopada 1925 do marca 1926 w Wilnie, czasopismo „Belaruskaja niva”. W Sejmie nawiązał współpracę z Komunistyczną Frakcją Poselską, a w grudniu 1925 wstąpił do Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi i uczestniczył w jej III Konferencji w Moskwie (5–18 I 1926); zakończył wtedy działalność w masonerii. Dn. 1 VI 1926 zainaugurował w Wilnie działalność Hromady jako partii politycznej. Ugrupowanie to, o obliczu lewicowym, przyjęło program radykalny, propagujący zjednoczenie ziem białoruskich w «jedną niezależną republikę», zwiększenie uprawnień mniejszości białoruskiej, amnestię dla więźniów politycznych i zniesienie kary śmierci. W wystąpieniu na forum Sejmu 25 VI t.r. potępił T. zamach stanu Piłsudskiego, nazywając go «niemaskowaną dyktaturą wojskową». Od listopada współpracował z organem Hromady, ukazującym się w Wilnie dwa razy w tygodniu, czasopismem „Naša sprava”. W grudniu wyjechał nielegalnie do Moskwy, gdzie spotkał się z działaczami Kominternu.
Mimo immunitetu poselskiego T., inwigilowany przez policję, został w nocy z 14 na 15 I 1927 aresztowany i osadzony w wileńskim więzieniu na Łukiszkach. Dopiero 25 I t.r. prokuratura wniosła do Sejmu wniosek o uchylenie jego immunitetu. Od 13 II był więziony we Wronkach. Po delegalizacji 23 III Hromady, oskarżony o spisek przeciw ustrojowi i integralności państwa, stanął 23 II 1928 przed Sądem Okręgowym w Wilnie w procesie pięćdziesięciu sześciu działaczy Hromady; jego adwokatem był Eugeniusz Śmiarowski. Dn. 22 V t.r. został skazany na 12 lat więzienia; w wyniku apelacji wyrok 16 III 1929 skrócono do 8 lat. Karę odbywał w więzieniu w Grudziądzu. Zaocznie został wybrany 13 X 1928 na członka Białoruskiej Akad. Nauk w Mińsku. Zwolniony 26 IV 1930, na polecenie ministra spraw wojskowych Piłsudskiego, został 24 VII t.r. objęty aktem łaski prezydenta RP Ignacego Mościckiego. W październiku, przed wyborami do Sejmu wyznaczonymi na 16 XI, był prezesem Białoruskiego Centralnego Włościańsko-Robotniczego Komitetu Wyborczego «Zmahannie», współpracującego z Komunistyczną Partią Zachodniej Białorusi i rychło zdelegalizowanego. W grudniu przeniósł się do Wolnego M. Gdańska. W r. 1931 opublikował w Mińsku broszury Zachodnjaja Belarus’ – pljacdarm impèryjalistyčnaj intervèncyi oraz Scežkaj dvurušnictva i zdrady.
T., jadąc z Gdańska do Berlina, posługiwał się podrobionym paszportem czechosłowackim; w drodze, jeszcze na terytorium Polski w Tczewie, został 5 II 1931 aresztowany. Przewieziony do Warszawy, został osadzony w więzieniu Centralnym, a następnie na Pawiaku. Od kwietnia był więziony w Grodnie, gdzie przełożył na język białoruski „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza. Oskarżony o nielegalną działalność komunistyczną, został 29 XI 1932 przez Sąd Okręgowy w Wilnie skazany na 8 lat ciężkiego więzienia. Osadzony na Łukiszkach, pracował nad podręcznikiem gramatyki historycznej języka białoruskiego (rkp. zaginął). Przenoszony był kolejno do więzień: w marcu 1933 w Grodnie, w kwietniu t.r. w Płocku, a następnie w Koronowie. Na podstawie postanowienia rządu Janusza Jędrzejewicza z 16 VIII został 6 IX na granicy polsko-sowieckiej w Kołosowie (pow. stołpecki) wymieniony na więzionego w ZSRR dramaturga białoruskiego Franciszka Olechnowicza.
Uroczyście powitany w Mińsku, a następnie w Moskwie, m.in. przez ludowego komisarza spraw zagranicznych ZSRR M. Litwinowa oraz działaczy KPP Juliana Bruna i Adama Sławińskiego, T. zamieszkał w Moskwie i podjął pracę w Międzynarodowym Inst. Rolnym jako zastępca kierownika sekcji polskiej; po pewnym czasie został kierownikiem sekcji nadbałtyckiej. Opracowana przez niego „Taraszkiewica» została jednak w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej zastąpiona w r. 1933 tzw. narkamauką, znoszącą specyficzne cechy fonetyczne języka białoruskiego (m.in. spółgłoski miękkie) oraz upodabniającą go do języka rosyjskiego. T. współpracował z organem Międzynarodowego Inst. Rolnego „Agrarnyje problemy” oraz opublikował broszurę Kak živut krest’jane za granicej (Moskva – Leningrad 1935), a także artykuł Differenciacija krest’janstva v Polše vo vremja krizisa („Pol’skaja derevnja vo vremja krizisa”, Moskva 1935). Ukończył przekład „Iliady”, ale ogłosił tylko jego ostatnią pieśń („Polymja rèvalucyi” 1935 nr 30, rkp. całości zaginął). Dn. 6 V 1937 został aresztowany przez NKWD; oskarżony w sprawie «Białoruskiego Komitetu Centrum Narodowego» o szpiegostwo na rzecz Polski, był podczas przesłuchań torturowany. Skazany 5 I 1938 przez Komisję Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR na karę śmierci, został 19 XI 1938 rozstrzelany w Mińsku lub wg innych źródeł w obiekcie specjalnym NKWD w Komunarce pod Moskwą. Miejsce pochówku T-a nie jest znane.
T. był dwukrotnie żonaty. W zawartym w r. 1924 małżeństwie z Wierą Śnitko (2 v. Niżankowska), córką białoruskiego krajoznawcy Andrzeja Śnitko, miał syna Radosława (1925–1944), poległego w czasie drugiej wojny światowej w sowieckim oddziale partyzanckim. Drugie małżeństwo, zawarte w r. 1934 w Moskwie z Niną Polańską (zm. 1988), było bezdzietne.
Pod okupacją niemiecką opublikowano pośmiertnie w Mińsku broszurę T-a Belaruskì pravapis (1941). Na fali «odwilży» T. został 26 I 1957 zrehabilitowany przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR. Imieniem T-a nazwano ulice w ZSRR w Mińsku, Mołodecznie i Radoszkowiczach, a w PRL Liceum z Białoruskim Językiem Nauczania w Bielsku Podlaskim (1969) oraz ulicę w tym mieście. Na budynkach, gdzie T. mieszkał, w Mołodecznie, Wilnie i Radoszkowiczach, umieszczono poświęcone mu tablice pamiątkowe. Przełożonego przez T-a „Pana Tadeusza” wydano w Mińsku w r. 1981 (wyd. 2, Olsztyn 1984). Ogłoszono też wybór publicystyki i krytyki literackiej T-a pt. Vybranae (minsk 1991).
Ok. r. 1990 zaczęto na Białorusi ponownie stosować „Taraszkiewicę», obecnie jednak utrzymuje się ona tylko w obiegu nieoficjalnym.
Belaruskaja mova. Èncyklapedyja, Minsk 1994 (bibliogr., fot.); Byelorussian Statehood. Reader and Bibliography, New York 1988; Encyklapedyja historyi Belarusi ŭ 6 tamach, Minsk 1993 I; Has s, Wolnomularze; Kto był kim w Drugiej RP?; PSB (Śmiarowski Eugeniusz); Rzepeccy, Sejm i Senat RP 1922–7; Traczuk J., Czasopiśmiennictwo białoruskie w II Rzeczypospolitej (1918–1939), Siedlce 2013; – Bełcikowska A., Stronnictwa i Związki Polityczne w Polsce, W. 1925 s. 224, 609, 695; Bergman A., Białoruska Włościańsko-Robotnicza Hromada (1925–1927), „Z pola walki” R. 5: 1962 nr 3 s. 85, 87, 96; taż, Bronisław Taraszkiewicz a lewica belwederska, „Kwart. Hist.” R. 85: 1968 nr 1 s. 41–57; taż, Rzecz o Bronisławie Taraszkiewiczu, W. 1977; taż, Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, W. 1984 (fot.); Chajn L., Polskie wolnomularstwo 1920–1938, W. 1984; Chałupczak H., Browarek T., Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, L. 1998 s. 98–9; Cimek H., Legalne chłopskie partie rewolucyjne w Drugiej Rzeczypospolitej, Białystok 1988; Głogowska H., Białorusini w parlamentach II Rzeczypospolitej, w: Przemiany społeczne, kwestie narodowościowe i polonijne, Red. A. Chodubski, Tor. 1994 s. 134–5, 137, 142; taż, Białoruś. Kultura pod presją polityki, Białystok 1996; Gomółka K., Białorusini w II Rzeczypospolitej, „Zesz. Nauk. Politechn. Gdań.” 1992 nr 495, Ekon., z. 31; taż, Między Polską a Rosją, W. 1994; Historyja belaruskaj litaratury XX stahoddzja, Minsk 2002–3 I–III; Holzer J., Mozaika polityczna Drugiej Rzeczypospolitej, W. 1974; Jędrzejewicz W., Cisek J., Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, Kr. – Łomianki 2006 II, IV; Jurkiewicz J., Rozwój polskiej myśli politycznej na Litwie i Białorusi w latach 1905–1922, P. 1983 s. 72 przypis 347; Kołodziejczyk A., Maciej Rataj 1884–1940, W. 1991; Lis A. S., Branilslaŭ Taraškevič, Minsk 1966; Łatyszonek O., Mirnowicz E., Historia Białorusi od połowy XVIII do końca XX wieku, Białystok 2002 s. 171, 176–9; Materski W., Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943, W. 2005; Michaluk D., Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej państwowości, Tor. 2010; Mironowicz E., Białorusini i Ukraińcy w polityce obozu piłsudczykowskiego, Białystok 2007; tenże, Białorusini w Polsce 1944–1949, W. 1993 s. 31, 55, 58; tenże, Białoruś. Historia państw świata w XX wieku, W. 1999 s. 87, 94–6, 98–9; Olechnowicz F., Prawda o Sowietach (wrażenia z 7 letniego pobytu w więzieniach sowieckich r. 1927–1933), W. 1937 s. 148–9; Posłowie rewolucyjni w Sejmie, Red. T. Daniszewski i in., W. 1961; Siemakowicz M., Organizacja białoruskich gimnazjów i seminariów nauczycielskich w II Rzeczypospolitej, „Białoruskie Zesz. Hist.” T. 11: 1999 s. 141; tenże, Polityka władz rosyjskich, niemieckich i polskich wobec szkolnictwa białoruskiego w latach 1903–1922, tamże T. 7: 1997 s. 28, 44, 46; tenże, Szkoły z białoruskim językiem nauczania na tle polityki władz polskich wobec ludności białoruskiej od zamachu majowego do końca II Rzeczypospolitej, tamże T. 17: 2002 s. 123, 137; Stępień S., Działalność posłów białoruskich w Sejmie RP w latach 1922–1927, „Studia Hist.” R. 24: 1981 z. 2 s. 264–5, 269, 271–2; Śleszyński W., Bezpieczeństwo wewnętrzne w polityce państwa polskiego na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej, W. 2007; Turonek J., Wacław Iwanowski i odrodzenie Białorusi, W. 1992; Valachanovič A. I., Michnjuk U. M., Spoviedz’ u nadziei zastacca żyvym. Autabijahrafija Branislava Taraškeviča, Minsk 1999; – Ruszczyc F., Dziennik, W. 1996 cz. 2; – Mater. Red. PSB: Biogram T-a autorstwa Aleksandry Bergman.
Dorota Michaluk i Jan Traciak